Konstytucja - świat się zmienił od lat 90.

Funkcjonująca obecnie Konstytucja – ustrojowe zasady autorytarnej Polski PiS – obejmuje trzy grupy norm. Po pierwsze, są to normy powstałe w wyniku radykalnej reinterpretacji przepisów odziedziczonych po demokratycznej III RP (w tym tekstu z 1997 r.) przez funkcjonariuszy obozu Zjednoczonej Prawicy. Po drugie, mamy normy ustaw o charakterze ustrojowym, np. ustawę o prokuraturze, Krajowej Radzie Sądownictwa, Sądzie Najwyższym, Trybunale Konstytucyjnym czy o Radzie Mediów Narodowych, też w znacznej części uchwalone po 2015 r. Po trzecie, chodzi o ukształtowaną w tym samym okresie praktykę ustrojową.

Te trzy elementy tworzą podwaliny obecnej Konstytucji RP. Oczywiście, jest to wciąż Konstytucja „nowa”, cementująca dopiero swoją treść, co po części wynika ze specyfiki jej wprowadzenia w życie na drodze pozaprawnej rewolucji konstytucyjnej, a nie formalnej nowelizacji dokumentu z 1997 r. Niemniej jednak, widać już wyraźnie kluczowe elementy obowiązującego w Polsce ustroju, a w szczególności znaną już z PRL zasadę przewodniej roli kierownictwa politycznego Prawa i Sprawiedliwości w systemie organów państwa.

Czy „wolno nam mówić” o reformie tej autorytarnej Konstytucji? Do pewnego stopnia wciąż tak, choć przykłady nękania Obywateli RP, a także sędziów domagających się powrotu do ustroju demokratycznego państwa prawa, wskazują, że elementem naszego obecnego, autorytarnego ustroju staje się w coraz większym stopniu ograniczenie możliwości kwestionowania założeń tego ustroju.

Czy „powinniśmy mówić” o tej reformie? Jako naukowcowi pracującemu na wiedeńskim uniwersytecie trudno mi tutaj pouczać czytelników, z których wielu w poczuciu patriotyzmu ryzykuje wiele by o powrocie do demokracji mówić (a nawet krzyczeć). Kolejny raz w polskiej historii (tak jak w latach 30-tych czy w okresie PRL) stajemy przed wyborem: czy zaakceptować niedemokratyczny ustrój Polski i starać się wspierać nasz kraj takim jaki jest, czy walczyć o powrót demokracji, która w polskiej historii była raczej epizodem aniżeli regułą. Ja osobiście nie jestem w stanie zaakceptować Polski PiS ani nawet wyobrazić sobie, że zaakceptuję ją w przyszłości.

Ostatnią kwestią, którą być może mają na myśli autorzy pytania 7. jest to, na co mamy zmieniać obecną autorytarną Konstytucję, gdyby pojawiła się szansa na taką zmianę. W szczególności pytanie tutaj czy zmiana ustrojowa powinna polegać na powrocie do ustroju Polski z lat 1997-2015.

Zupełnie nie widzę sensu takich powrotów. Skoro, po ewentualnym odsunięciu PiS od władzy, obecną autorytarną Konstytucję (raz jeszcze, rozumianą jako tekst z 1997 r. w obecnej interpretacji, ustawy okołokonstytucyjne i praktykę ustrojową) i tak będzie trzeba zmienić, to czy nie lepiej – tak jak w 1921 czy grudniu 1989 roku – ukształtować ustrój na nowo, patrząc w przyszłość a także wyciągając lekcje z błędów przeszłości?

Nie ulega bowiem wątpliwości, że Konstytucja III RP okazała się słabo zabezpieczona przez autorytarną rewolucją: zarówno w obszarze jej formalnych instytucji, które okazały się łatwe do przejęcia, jak i w obszarze głębokości społecznego poparcia dla demokratycznych zasad gry. Pojawiające się głosy o tym, że sposób ukształtowania instytucji III RP „nie miał znaczenia” dla sukcesu rewolucji PiS, ponieważ „jak ktoś chce złamać Konstytucję to i tak ją złamie”, są dowodem albo ignorancji, albo świadomego nihilizmu instytucjonalnego, które to oczywiście same w sobie są symptomami słabości naszych tradycji demokratycznych.

Dorobek nauk społecznych z ostatniego pół wieku wskazuje, że zmyślnie ukształtowane instytucje mają fundamentalne znaczenie dla rozwoju państw, społeczeństw i gospodarek. Konkretne przykłady państw, których demokracje „przetrwały” w ostatnich latach liderów o autorytarnych ciągotach (USA, Austria, Włochy) pokazują, że dobrze skonstruowane instytucje mogą przez długi czas zapobiegać autorytarnej transformacji ustrojowej. Nawet przykłady państw takich jak Turcja, które po pewnym czasie uległy populistom cieszącym się podobnym do PiS poparciem społecznym, pokazują, że tempo dezintegracji systemu konstytucyjnego III RP było wyjątkowo gwałtowne.

Oprócz względów pragmatycznych, to jest konieczności stworzenia silniejszej, trudniejszej do obalenia, demokratycznej konstytucji, jest też wzgląd polityczny: inkluzyjna, obywatelska dyskusja o nowej, demokratycznej Konstytucji może być inspirującym spoiwem patrzącej w przyszłość opozycji. Pomijając polskie podwórko, świat zmienił się od lat 90-tych. Na gruzach ustroju państwa PiS mamy szansę stworzyć nowy, demokratyczny ustrój odpowiadający na wyzwania dojrzałego już XXI wieku – nową Konstytucją, z której wszyscy będziemy mogli być dumni.

Maciej Kisilowski jest profesorem prawa i strategii na Uniwersytecie Środkowoeuropejskim w Wiedniu.

Fot. OKO.press

3 thoughts on “Konstytucja – świat się zmienił od lat 90.

  1. Nie całkiem dla mnie jasna jest tu koncepcja konstytucji (fragmenty -ktore?- reinterpretowanego tekstu oryginalnego plus ustawy „nowego ładu”). Zgoda, że świat zmienił się od lat 90. I Konstytucja 97 sobie, a praktyka politycznego establishmentu sobie. Pisał o tym ostatnio na łamach Kultury Liberalnej M. Wyrzykowski. W ten sposób powstaje zjawisko „państwa podwójnego” – co innego deklarowane oficjalnie (potencjalnie i abstrakcyjnie – w tekście Konstytucji i ustaw), co innego w rzeczywistości (realnie i konkretnie -w decyzjach stosowania prawa). W konsekwencji zamiast państwa prawa, gdzie decyzje stosowania prawa są przewidywalne i to jednakowo wobec wszystkich, mamy państwo aprawa – gdzie to jak będzie zastosowane (konkretnie i realnie ) prawo zależy kto jest decydentem i wobec kogo prawo jest stosowane.

  2. Pytanie nr 7. Obywateli RP brzmi: „Czy wolno nam i czy powinniśmy mówić o reformie konstytucyjnej?”. Powtórzę więc swoje pytanie uwzględniając zaproponowaną konwencję językową – co powinno/może podlegać reformie konstytucyjnej: obowiązująca de iure Konstytucja stanowiąca podstawę ustroju RP, czy obowiązująca de facto konstytucja jako podstawa reżimu o cechach autorytarnych, tworzonego w dużej mierze (co Pan sam Profesorze przyznaje w swoim tekście) metodami pozaprawnymi ? 


  3. Bardzo ciekawy pomysł z tą małą literą, szczerze mówiąc sam się nad nim zastanawiałem pisząc dla Obywatele RP.
    Ewentualnie też nad „Konstytucja RP”. Ostatecznie zdecydowałem tak jak zostało opublikowane, głownie dlatego, że Konstytucję PRL też piszemy z wielkiej litery, mimo że została wprowadzona w czasach stalinowskiego terroru z jeszcze mniejszą legitymacją społeczną niż rewolucyjna autorytarna Konstytucja/konstytucja/”Konstytucja” wprowadzana przez PiS. Nota bene, formalny akt w przypadku Konstytucji PRL miał równie mało wspólnego z rzeczywistością ustrojową jak w dziś w Polsce PiS. W powojennej Polsce był też trend by Niemiec pisać „niemiec” (z małej litery). Pragmatycznie mzd trzeba tu zważyć dwie wartości: całkowity brak akceptacji zarówno dla sposobu wprowadzenia w Polsce zmian ustrojowych przez PiS jak i autorytarnego kierunku tych zmian z jednej strony a z drugiej wartość poznawczą i strategiczną (dla opozycji) płynącą z realnej oceny sytuacji (państwo działa, więc funkcjonuje według jakichś zasad). W 1951 roku, też 6 lat po przejęciu władzy przez rewolucjonistów, rozproszone już oddziały Żołnierzy Wyklętych także nie uznawały istnienia Polski Ludowej. Jak wiemy ten model oporu nie skończył się dobrze. Ale jak z każdym wyważeniem dwóch celów czy wartości, it’s partly art not hard science, więc alternatywa z „małą literą” od prof. Zajadło jest na pewno warta rozważenia!

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Głosy w dyskusji

Wybory najpóźniej za:

Dni
Godzin
Minut
Sekund
konstytuanta

7. Czy wolno nam i czy powinniśmy mówić o reformie konstytucyjnej? Nowy Sejm Wielki i Trzecia Izba Obywateli. Obywatele RP proszą o stanowisko i przedstawiają własne.

Partyjne programy nie powinny i nie muszą dziś być rozstrzygające. Za możliwe i konieczne uważamy już dziś powołanie „trzeciej izby” obywatelskiej. Reprezentatywnej grupy obywateli, która wysłuchując partyjnych propozycji, poznając opracowania eksperckie, w trybie nieustających konsultacji z wszystkimi zainteresowanymi grupami, środowiskami i instytucjami, wypracuje co najmniej rekomendacje dla ustawy zasadniczej określającej akceptowany przez obywateli ustrój Rzeczypospolitej, stojące za nim wartości i instytucjonalne rozwiązania. Wybory uznamy za wygrane dla demokracji nie wtedy, kiedy uda się odsunąć PiS, ale kiedy większość zdobędą partie i kandydaci, którzy rekomendacje obywatelskiej „trzeciej izby” przyjmą jako wiążące zobowiązanie dla nowego Sejmu Wielkiego.

Czytaj »

Potrzeba logicznego porządku

Odpowiedź na Państwa 7. pytanie o reformę konstytucyjną wymagałaby na wstępie pewnego logicznego uporządkowania Prof. Kisilowski używa pojęcia Konstytucja

Czytaj »